Berkhey in Madrid

Over een bewogen leven en de lotgevallen van een collectie.

Voor mij ligt de omvangrijke tentoonstellingscatalogus La Colección van Berkhey del Real Jardín Botánico te Madrid. Het gaat mij niet om de plantjes, het woord Berkhey fascineert mij. Ik denk onmiddellijk aan de roman De bocht van Berkhey door Boudewijn Büch. Met de titel doelt Büch op het natuurgebied Berkheide, dat hij schrijft als Berkhey. Ik schuif de cassette voorzichtig open. Aan het einde Engelse vertalingen van de opgenomen artikelen. Het gaat over Linnaeus, over Darwin, over Seba, over Leiden, over Berkhey zijn collectie en mijn oog valt op de woorden veiling en kratten. Mijn belangstelling is meer dan gewekt; wie ís deze Berkhey?’

Museo Nacional de Ciencias Naturales Madrid.

Het artikel beschrijft het roemruchte leven van Johannes le Francq van Berkhey en hoe zijn naturaliënkabinet in 1785 te Amsterdam wordt geveild en in Spaanse handen komt. Met deze collectie gebeurt letterlijk niet veel tot:

‘In 1985 volgt een uitermate pijnlijke ontdekking. Door toedoen van een medewerker zijn voorwerpen verdwenen uit het Museo Nacional de Ciencias Naturales te Madrid. Een handelaar biedt deze objecten te koop aan. Een politie-inval volgt. Duizenden tekeningen met daarop dieren, fossielen, mineralen, portretten en stadsgezichten liggen in diens winkel.

Het leed is nog niet geleden. In 1993 biedt dezelfde handelaar nogmaals objecten te koop aan. Opnieuw volgt een inval. Deze keer worden zeshonderd tekeningen in beslag genomen en tevens een aantal boeken uit de museumbibliotheek. De enorme aantallen onderstrepen de rampzaligheid van deze voorvallen.’ Uiteindelijk worden uit de collectie gestolen tekeningen te koop aangeboden aan de Artis Bibliotheek in Amsterdam met de volgende goede afloop:

‘Op 28 mei 2009 is het dan zover. De Volkskrant kopt op de voorpagina: ‘UvA geeft gestolen tekeningen terug’ en op pagina vierentwintig: ‘Dit hoort in Madrid’. In de krant wordt uiteengezet dat door handig manoeuvreren de bibliotheek de Brit weet te overtuigen dat de elf tekeningen terug naar Madrid moeten. En dat geldt ook voor de overigen 242 tekeningen. Garrelt Verhouven, hoofdconservator van de afdeling Bijzondere collecties van de universiteitsbibliotheek, laat in de Volkskrant weten dat hij bijzonder trots is dat dit gelukt is. Een dag later worden de elf tekeningen aan de toenmalige directeur van het Museo de Ciencias Naturales overhandigd. Alfonso Navas komt hiervoor persoonlijk naar Amsterdam.’

Achttien pagina’s met zes foto’s.

Bibliografie:

Arpots R. P. L. [proefschrift]. Vrank en Vry Johannes le Francq van Berkheij (1729–1812), 1990.

Arpots R.P.L. en Otterspeer, W. (samenstelling). [expositie catalogus] Johannes le Francq van Berkheij (1729-1813). Tentoonstelling gehouden in het Academisch Historisch Museum te Leiden van 22 oktober tot 11 december 1987.

Franciscum de Does, P.F. Pars Bibliothecae sive Catalogus Librorum, 20 Octobris 1783.

Le Francq van Berkhey, J. Natuurlyke historie van Holland ( 9 delen in 12 banden). Amsterdam: Yntema en Tieboel, 1769-1811. Deel 4 2de stuk t/m deel 9 verschenen als Natuurlijke historie van het rundvee in Holland, Leiden: P.H. Trap, 1805-1811.

García González, Armando. La colección Van Berkhey. Arte y naturaleza en el Museo Nacional de Ciencias Naturales, Madrid 2008.

Knappert, L. De ramp van Leiden – 12 januari 1807 – na honderd jaar herdacht, 1906.

Le Franq van Berkhey. Eerste catalogus van de uitgebreide Systhematische Natuurkundige verzameling van Teekeningen, Printen en afgezette Afbeeldingen, van allerleye Classen van Dieren en Planten, alle naar eene Systhematische rang, zindelyk op een en ‘t zelve Atlas format gebragt, en in ruim 160 byzonder zoort van Portefeuilles en Omflagen in den tyd van bynaar veertig Jaren byeenverzamelt, beried en zindlyk verzamelt door Joannes le Franq van Berkhey, by Theodorus Craijenschot 1784.

Le Franq van Berkhey. Tweede, Derde en Vierde Catalogus of Naamlyst van het Natuurkundige Kabinet van J. Le Franq van Berkhey, bestaande in 1. Een Kabinet Anatomifche Dierkundige Praparaten. 2. Een uitgeknipte Verzameling van Mineralen en Edele Steenen 3. Eene Propte Collectie Hoorns, Schelpen en Zeegewaffen. Alle behoorende tot de aangekondigde Verzameling op den Tytel der eerfste Catalogus. Alle het welke verkogt zal worden op Dingsdag den 9 Maart 1785. ten Huize van Arnoldus Dankmeyer en Zoon, Caftelein en in het oudezyds Heeren Logement Te Amsterdam.

Loosjes, A. Pz. De geest der geschriften van wijlen Joannes le Francq van Berkheij, in huisfelijke zamenspraken van Dichtlief en Gloorroos met hunne kinderen door Haarlem, 1813.

Olst, Simone van. Herinnering aan een landschap. 14 december 2008.

Lorente Guadalix, Maria Paloma de la. [Ongepubliceerde doctoraal scriptie, drie delen]. Colección iconográfica Van Berkheij, siglo XVIII. Los dibujos zoológicos. Museo Nacional de Ciencias Naturales: Departamento de Biologia Animal I de la Facultad de Ciencias Biológicas, 1998.

San Pío Aladrén, María Pilar de (editor). La Colección van Berkhey del Real Jardín Botánico. Un atlas del Reino Vegetal en el siglo XVIII. 2007.

Sliggers, Bert. Herkomst: Boudewijn Büch, 2005.

Verkruijsse, Piet (redactie) Aap, Vis, Boek. Linnaeus in de Artis bibliotheek, 2007.